2. Aktiv, passiv va kapital — fundamental tushunchalar 5% Keyingi
Akademiya kursi

Aktiv, passiv va kapital — fundamental tushunchalar

Modul 1 · Mavzu 2 Video + matn · ~14 daq Boshlang'ich
Bu darsdan keyin siz

Aktiv, majburiyat va xususiy kapitalni ajrata olasiz, aktivni joriy va uzoq muddatliga to'g'ri tasniflaysiz, «passiv» nima ekanini bilasiz va buxgalteriyaning oltin tengligi — Aktiv = Majburiyat + Kapitalni tushunasiz.

Video xulosa · ~3 daq
Modul 1 · Mavzu 2
Korxonadagi mol-mulk kimga tegishli?
Video xulosa: ~3 daq · To'liq o'qish: ~14 daq
Bir qarashda: aktiv = «nima bor» · passiv = «qayerdan kelgan» · Aktiv = Majburiyat + Kapital
Eng muhim qoida

Korxonadagi har bir mol-mulk (aktiv) doimo qaysidir manbaga tegishli: yo birovga qarz (majburiyat), yo o'z mablag' (kapital). Shuning uchun ular doim teng: Aktiv = Majburiyat + Xususiy kapital.

1

Nazariya

Qonun 7-modda BHMS 1 · 11, 58, 101-band Nazorat va iqtisodiy naf
Butun buxgalteriya bitta savoldan boshlanadi: korxonadagi har bir mol-mulk qaysi manbadan paydo bo'lgan — o'z mablag'idanmi yoki qarzdanmi?
Buxgalteriyaning oltin tengligi — bir qarashda
Aktiv
Korxonada nima bor
=
Majburiyat
Birovga qarz
+
Xususiy kapital
O'z mablag' (qoldiq)

100 mln mol-mulkning 30 mlni qarzga, 70 mlni o'z mablag'iga to'g'ri keladi. Chap tomon (aktiv) doimo o'ng tomonga (passiv) teng.

Aktiv — «korxonada nima bor»

BHMS 1ning 11-bandiga ko'ra aktivni ikkita belgi aniqlaydi: nazorat va iqtisodiy naf. Ya'ni aktiv — korxona nazorati ostidagi, unga foyda keltirishi kutilayotgan mol-mulk. Kalit so'z — egalik emas, nazorat: moliyaviy ijaraga olingan dastgoh korxona mulki bo'lmasa-da, uni nazorat qilib naf olsa — aktiv hisoblanadi.

  • Joriy aktiv — 12 oy ichida pulga aylanadigan yoki ishlatib tugatiladigan: kassadagi pul, hisob raqam, ombordagi tovar, qisqa muddatli qarz.
  • Uzoq muddatli aktiv — bir yildan ortiq foydalaniladigan: bino, transport, dastgoh, dastur litsenziyasi.
Majburiyat — «kimga qancha qarzdormiz»

Majburiyat — o'tmishdagi bitim natijasida yuzaga kelgan, boshqalarga to'lanishi kerak bo'lgan qarz; u kelajakda korxonadan resurs chiqib ketishini bildiradi. Bank krediti, yetkazib beruvchi qarzi, to'lanmagan ish haqi va soliq — barchasi majburiyat. 12 oy ichida to'lanadigani joriy, undan ortig'i uzoq muddatli.

«Soxta boy» tuzog'i

«Omborda 200 mln tovar bor — demak boymiz!» Ammo tovar to'liq qarzga olingan bo'lsa, 200 mln aktiv yonida 200 mln majburiyat ham turadi. Sof boylik — nol. Shuning uchun majburiyatni har doim aniq hisobga olish shart.

Xususiy kapital — «sof boylik»

Kapital — barcha qarz to'langandan keyin ta'sischilarga qoladigan ulush. Bu kassadagi alohida pul emas, balki qoldiq (rezidual) kattalik: avval aktivlar baholanadi, undan majburiyatlar ayriladi.

Asosiy formula

Xususiy kapital = Aktivlar − Majburiyatlar. Korxonada 100 mln aktiv va 30 mln qarz bo'lsa — 70 mln ta'sischilarga tegishli. Bank, investor va xaridor avval shu raqamni so'raydi.

To'xtab o'ylang: hisobraqamga bankdan 20 mln so'm kredit tushdi — xususiy kapital oshdimi?
Yo'q. Aktiv (pul) 20 mln oshdi, lekin ayni vaqtda bankka majburiyat ham 20 mln paydo bo'ldi. «Aktiv = Majburiyat + Kapital» tengligida ikki tomon teng oshdi — xususiy kapital o'zgarmaydi. Kapital faqat ta'sischi hissa qo'shganda yoki foyda ishlab topilganda oshadi.
Kapitalning 4 qismi
1Ustav kapitaliTa'sischilar ochilishda qo'shgan hissa (masalan, 50 mln so'm)
2Qo'shilgan kapitalAksiyani nominaldan qimmat sotishdagi emissiya daromadi
3Zaxira kapitaliFoydadan «qiyin kunlar uchun» ajratilgan rezerv
4Taqsimlanmagan foydaIshlab topilgan, dividend qilib tarqatilmagan foyda
«Passiv» nima?
  • Passiv = Majburiyatlar + Xususiy kapital — balansning o'ng (manbalar) tomoni. Aktiv «nima bor»ni, passiv «qayerdan kelgan»ni ko'rsatadi.
  • O'zbekiston qonunchiligida «passiv» rasmiy atama emas (Qonun «majburiyatlar» va «xususiy kapital»ni alohida obyekt deydi), lekin amaliyotda har kuni qo'llaniladi — ikkalasini ham bilish kerak.
Qonuniy asos — batafsil havolalar
«Buxgalteriya hisobi to'g'risida»gi Qonun: 7-modda — hisob obyektlari (aktiv, majburiyat, xususiy kapital); 19-modda — xususiy kapital tarkibi (ustav, qo'shilgan, zaxira kapitali, taqsimlanmagan foyda).

BHMS 1 «Moliyaviy hisobotni taqdim etish»: 11-band — aktiv/majburiyat belgilari; 58-band — balans elementlari; 65–72-band — joriy va uzoq muddatli aktiv; 73, 76-band — majburiyatlar va olingan bo'naklar; 101-band — xususiy kapital = aktiv − majburiyat.
2

Hayotiy misol

«Bahor Tekstil» MChJ — 3 oydan keyin
Toshkent, Yashnobod · 31-mart holati · ustav kapitali 50 mln so'm

1-mavzudagi Lola opaning matolar biznesi 3 oy ishladi. Salima xonim 1-aprel kuni korxona holatini hisoblab berdi.

Jami aktiv — 67 mlnJoriy 32 mln (naqd va hisobraqamdagi pul, ip, mato, debitorlik) + uskuna 35 mln
Jami majburiyat — 21,5 mlnYetkazib beruvchi, bank krediti, ish haqi va soliq qarzi

Xususiy kapital = 67 − 21,5 = 45,5 mln so'm. Lola opa hayron: «50 qo'ygan edik, 45,5 chiqdi — zarar ko'rdikmi?»

Asosiy saboq

Ha, 4,5 mln zarar bor — formulani aldab bo'lmaydi. Lekin uskuna xaridi zarar EMAS: 35 mln pul 35 mln uskunaga aylandi, balansda aktiv bo'lib turibdi. Kapitalni kamaytirgan — boshlang'ich davr xarajatlari (ijara, ish haqi, kommunal). Sotuv o'sgani sari foyda kapitalni tiklaydi.

Mol-mulkning alohidaligi

Lola opaning shaxsiy uyi, mashinasi yoki kartasi bu hisobda yo'q. Korxona aktivi faqat korxonaning o'ziga tegishli mol-mulkdan iborat. Ta'sischi qancha boy bo'lsa ham, shaxsiy mulki korxona buxgalteriyasiga kirmaydi.

To'xtab o'ylang: keyingi oy Lola opa uskunani xuddi 35 mlnga sotsa, xususiy kapital qaytib 50 mlnga chiqadimi?
Yo'q. Uskuna (aktiv) yana pulga (aktiv) aylanadi — 35 ↔ 35 teng almashinuv, jami aktiv ham, xususiy kapital ham o'zgarmaydi (45,5 mln). Kapital faqat foyda yoki zarar orqali o'zgaradi, mol-mulkni bir shakldan boshqasiga o'tkazish bilan emas.
3

Topshiriq — sudrab tasniflang

YaTT Olimov Botirning Andijondagi chakana do'koni — 30-iyun holati. 10 ta bandning har birini to'g'ri ustunga joylang: bu joriy aktivmi, uzoq muddatli aktivmi, majburiyatmi, yoki umuman hisobga olinmaydimi?

Sof aktiv (kapital)ni hisoblashni ko'rish
Yechim

Joriy aktiv 65,5 + uzoq muddatli 8 = jami aktiv 73,5 mln. Jami majburiyat = 26 mln. Sof aktiv (kapital) = 73,5 − 26 = 47,5 mln so'm. Shaxsiy «Cobalt» (110 mln) korxona nazoratida emas — hisobga kirmaydi (alohidalik tamoyili).

Darsning 3 ta asosiy fikri

1Aktiv = nazorat

Aktivni egalik emas, nazorat va iqtisodiy naf aniqlaydi. 12 oy chegarasi — joriy yoki uzoq muddatli.

2Aktiv = Majburiyat + Kapital

Har bir mol-mulk manbaga ega: yo qarz (majburiyat), yo o'z mablag' (kapital). Bu manbalar tomoni — passiv.

3Kapital — qoldiq

Xususiy kapital = Aktiv − Majburiyat (rezidual). Shaxsiy mol-mulk hisobga kirmaydi (alohidalik), ko'p tovar ≠ boylik.

4

Mini-test

Bu mavzuni yakunladingizmi? Belgilasangiz progress sanaladi va sertifikatga hisoblanadi. Keyingi darsga yuqoridagi «Keyingi» orqali o'ting.
Bajarildi
Oldingi: 1. Tarix, maqsad va tamoyillar
Bepul namuna darsi

«Noldan buxgalteriya» — to'liq kursni oching

Aktiv, passiv va kapital — fundament. Qolgan mavzular, amaliy mashqlar va sertifikat to'liq kursda. Noldan to'liq provodka yozishgacha bosqichma-bosqich.

  • 42 mavzu — noldan provodka yozishgacha
  • Har mavzuda video + amaliy mashq
  • Mini-test va modul yakuniy testlari
  • O'qituvchidan savol-javob
  • Kurs yakunida rasmiy sertifikat
  • 1 yillik kirish — o'z tezligingizda
bir martalik to'lov · 1 yillik kirish
To'liq kursni ochish

7 kun ichida yoqmasa — pulingiz to'liq qaytariladi

Kurs progressi

5%2 / 41 mavzu
Sertifikatgacha39 mavzu
DarajaBoshlang'ich
O'qituvchiDilnoza M.