1. Buxgalteriya tarixi, maqsadi va tamoyillari 2% Keyingi
Akademiya kursi

Buxgalteriya hisobining tarixi, maqsadi va tamoyillari

Modul 1 · Mavzu 1 Video + matn · ~12 daq Boshlang'ich
Bu darsdan keyin siz

Buxgalteriya nima ekanini va nega u biznesning «xotirasi va vijdoni» ekanini tushunasiz, ikki yoqlama yozuv (Luka Pacholi, 1494) mohiyatini bilasiz, Qonun bilan BHMS farqini ajratasiz va asosiy 3 + 5 tamoyilni ayta olasiz.

Video xulosa · ~3 daq
Modul 1 · Mavzu 1
Buxgalteriya nima va u qayerdan paydo bo'lgan?
Video xulosa: ~3 daq · To'liq o'qish: ~12 daq
Bir qarashda: buxgalteriya = biznesning xotirasi · 1494 — Luka Pacholi, ikki yoqlama yozuv · 3 + 5 tamoyil
Eng muhim qoida

Har bir operatsiya kamida ikkita hisobvaraqda, teng summa bilan — biri debet, biri kredit tomonda aks etadi. Bu — 500 yildan beri o'zgarmagan ikki yoqlama yozuv.

1

Nazariya

Buxgalteriya Qonuni BHMS 1 Luka Pacholi · 1494
Buxgalteriya hisobi — korxonaning butun moliyaviy hayotini pulda o'lchanadigan tilga aylantirib yozib boruvchi tizim. Sodda qilib: bu biznesning xotirasi va vijdoni.
Qisqa tarix

Buxgalteriyaning bugungi shakli — ikki yoqlama yozuv usuli 1494-yilda italiyalik matematik Luka Pacholi tomonidan yozma tasvirlangan. O'shandan beri 500 yildan ortiq vaqt o'tdi, hisob daftardan kompyuterga ko'chdi, ammo asosiy qoida o'zgarmadi: har bir operatsiya kamida ikkita hisobvaraqda teng summa bilan aks etadi.

Ikki yoqlama yozuv — bir qarashda
Debet
Xaridor qarzi (aktiv ↑)
=
Kredit
Sotuvdan tushum (daromad ↑)

Misol: 12 mln so'mlik tovar hisobvaraq-faktura bilan sotildi. Bitta operatsiya — ikkita hisobvaraq, teng summa. Debet doimo Kreditga teng.

Qonun va BHMS farqi
  • Qonun — umumiy qoidalarni belgilaydi: kim hisob yuritishi shart, qaysi tamoyillarga amal qilinadi.
  • BHMS (milliy standartlar) — amaliy savollarga aniq javob beradi: asosiy vositani qanday baholash, ish haqini qanday hisoblash.
To'xtab o'ylang: korxona bankdan 10 mln so'm kredit oldi — bu daromadmi?
Yo'q. Pul hisobraqamga kirdi (aktiv oshdi), lekin ayni vaqtda bankka qarz — majburiyat ham paydo bo'ldi. Aktiv va majburiyat teng oshdi, sof boylik o'zgarmadi. Daromad — bu faoliyat natijasida kapitalning o'sishi; kredit esa qaytariladigan qarz, daromad emas.
Maqsadi

Buxgalteriya — xo'jalik operatsiyalarini yaxlit, uzluksiz, hujjatlar asosida hisobga olish tizimi. Operatsiyalar kamida ikkita hisobvaraqda, pulda baholangan holda, ikki yoqlama yozuv usulida aks etishi shart.

Qonunning 3 ta asosiy tamoyili
Uzluksizlik
Ro'yxatdan o'tgandan tugatilgangacha to'xtamaydi — faoliyat bo'lmasa ham «nol hisobot» topshiriladi.
Ishonchlilik
Har yozuv hujjatga asoslanadi. Hujjat yo'q — operatsiya yo'q.
Qiyoslanuvchanlik
Hisob siyosati kalendar yili davomida o'zgarmaydi.
BHMS 1 — qo'shimcha 5 qoida
1Hisoblash usuliDaromad/xarajat pul kelganda emas, hujjat imzolangan davrda yoziladi
2Faoliyat uzluksizligiKorxona yopilish arafasida emas — tugatish rejasi bo'lmasa, hisobot odatdagidek davom etadi deb tuziladi
3EhtiyotkorlikDaromad — aniq bo'lganda; zarar — xavfi paydo bo'lishi bilanoq
4XolislikHisobot betaraf — biror guruh manfaatiga moslab soxtalashtirilmaydi
5MuhimlikRaqamning ahamiyati korxona hajmiga qarab belgilanadi

Aniqlik uchun: yangi BHMS 1 (2025-yildan kuchda) 3-bobida jami 12 ta umumiy jihat sanab o'tilgan. Yuqoridagi beshtasi — boshlovchi uchun eng muhimlari; qolganlari kursda o'z o'rnida, kerakli mavzuda ochiladi.

Qiziqsangiz: BHMS 1 dagi 12 jihatning to'liq ro'yxati
Siz o'rgangan 5 tasi: hisoblash usuli (15–17-band) · faoliyatning uzluksizligi (18–19) · oldindan ko'ra bilish — ehtiyotkorlik (22) · muhimlik (32–36) · xolislik (45–46).

Qolgan 7 tasi (kursda keyinroq):
— Haqqoniy taqdim etish va BHMSlarga muvofiqlik — hisobot voqelikni to'g'ri aks ettirishi shart;
— Mazmunning shakldan ustunligi — operatsiya qog'ozdagi nomiga emas, iqtisodiy mohiyatiga qarab yoziladi;
— Ko'rsatkichlarning qiyosiyligi — hisobot davrlarni solishtirish imkonini berishi kerak;
— Daromadlar va xarajatlarning muvofiqligi — daromad qaysi davrda tan olinsa, unga tegishli xarajat ham o'sha davrda (16-mavzuda faol ishlatiladi);
— Ahamiyatlilik — ahamiyatli moddalar hisobotda alohida ko'rsatiladi;
— O'z vaqtidalik — axborot qarorga ulgurishi kerak, kechikkan hisobot qadrsiz;
— Moddalarning o'zaro hisobga olinishi — aktiv bilan majburiyat, daromad bilan xarajat o'zboshimchalik bilan «urishtirilmaydi».
Qonuniy asos — batafsil havolalar
«Buxgalteriya hisobi to'g'risida»gi Qonun: 3-modda — asosiy tamoyillar; 4-modda — maqsad va ta'rif; 7-modda — hisob obyektlari; 14-modda — birlamchi hujjat talabi.

BHMS 1 «Moliyaviy hisobotni taqdim etish» (Iqtisodiyot va moliya vazirining 2024-yil 14-iyundagi 130-son buyrug'i, 2025-yil 1-yanvardan kuchda): 15–46-bandlar (3-bob) — umumiy jihatlar (tamoyillar); 11-band — aktiv/majburiyat belgilari; 52-band — hisob siyosati izchilligi; 58-band — balans elementlari; 65–72-band — joriy va uzoq muddatli tasnif.
2

Hayotiy misol

«Bahor Tekstil» MChJ
Toshkent, Yashnobod · matolar to'qish · 2025-yil yanvar · ustav kapitali 50 mln so'm · asoschilar: Lola opa va eri Anvar aka

Lola opa Bosh buxgalter Salima xonimdan so'raydi: «Bizga buxgalteriya nimaga kerak, hammasini daftarga yozsam bo'lmaydimi?» Salima xonim tushuntiradi: daftar shaxsiy yod uchun yaxshi, lekin rasmiy ishlarda yaramaydi — Asakabank kreditda, soliq organi yillik hisobotda, investor pul kiritishda rasmiy hisobotni so'raydi, daftarni qabul qilmaydi.

Yil yakunida soliq organiga topshiriladigan to'plam

Balans · moliyaviy natijalar · xususiy kapital · pul oqimlari · izohlar. Chorak yakunida — qisqartirilgan oraliq hisobotlar.

Eng muhimi: eri Anvar aka bilan kelishmovchilik chiqsa, kim qancha pul qo'ygani va qancha foyda olgani faqat buxgalter yozuvlari bilan isbotlanadi. Bularning hammasi Qonun tamoyillari asosida yuritiladi — shunda davlat ham, bank ham, sherik ham bu yozuvga ishonadi.

15-yanvar — ustav kapitali50 mln so'm: bir vaqtda aktiv (hisobraqamdagi pul) va kapital. Bu daromad EMAS.
210-yanvar — avans«Tashkent Tech»ga kompyuter uchun 8 mln bo'nak (avans). Kompyuter hali kelmagan — pul yo'qolmadi, shaklini o'zgartirdi: tovar shaklida olinadigan bo'nak (debitorlik). Bu xarajat EMAS.
To'xtab o'ylang: 5-yanvar hisobraqamga 50 mln so'm kirdi — bu daromadmi?
Yo'q. Pul ta'sischilarning ulushi — kapital, korxona uni hech kimga sotmadi yoki xizmat ko'rsatmadi. Aktiv (pul) oshdi va shu bilan birga kapital ham oshdi. Daromad faqat haqiqiy faoliyat natijasida paydo bo'ladi.
Asosiy saboq

Kapital kiritilishi hech qachon daromad bo'lmaydi. Pulning chiqishi avtomatik xarajat degani emas — pul ko'pincha shaklini o'zgartiradi (pul → bo'nak (debitorlik)).

3

Topshiriq — sudrab tasniflang

«Bahor Tekstil»ning 6 ta hodisasi. Har birini to'g'ri ustunga joylang: bu daromadmi, xarajatmi, ikkalasi ham emasmi (aktiv/kapital harakati), yoki umuman hisobga olinmaydimi?

Darsning 3 ta asosiy fikri

1Ikki yoqlama yozuv

Har operatsiya kamida 2 hisobvaraqda, teng summa bilan (Luka Pacholi, 1494). 500 yildan beri o'zgarmagan.

2Qonun ≠ BHMS

Qonun umumiy qoidani (kim, qanday tamoyilda), BHMS aniq amaliy javobni (qanday baholash) beradi.

33 + 5 tamoyil

Qonun: uzluksizlik, ishonchlilik, qiyoslanuvchanlik. BHMS 1: hisoblash, faoliyat uzluksizligi, ehtiyotkorlik, xolislik, muhimlik.

4

Mini-test

Bu mavzuni yakunladingizmi? Belgilasangiz progress sanaladi va sertifikatga hisoblanadi. Keyingi darsga yuqoridagi «Keyingi» orqali o'ting.
Bajarildi
Bu — kursning birinchi mavzusi
Bu — bepul namuna darsi

«Noldan buxgalteriya» — to'liq kursni oching

1-mavzuni bepul tugatdingiz. Qolgan 41 mavzu, amaliy mashqlar va sertifikat — to'liq kursda. Noldan to'liq provodka yozishgacha bosqichma-bosqich.

  • 42 mavzu — noldan provodka yozishgacha
  • Har mavzuda video + amaliy mashq
  • Mini-test va modul yakuniy testlari
  • O'qituvchidan savol-javob
  • Kurs yakunida rasmiy sertifikat
  • 1 yillik kirish — o'z tezligingizda
bir martalik to'lov · 1 yillik kirish
To'liq kursni ochish

7 kun ichida yoqmasa — pulingiz to'liq qaytariladi

Kurs progressi

2%1 / 41 mavzu
Sertifikatgacha40 mavzu
DarajaBoshlang'ich
O'qituvchiDilnoza M.